Chess Titans in Wartime

Again, an important find while researching the wartime years of Hoogovens. Here is a heart-wrenching article by Hans Kmoch summarizing the devastation of the war on chess. It is an article from the Jan. 10, 1945 issue of the Dutch newspaper De waarheid (The Truth) (p3).

This is an important article, written within months of the close of the war. Yet I have never seen it referenced, nor have I found a translation or modern copy of it on the internet. Perhaps Kmoch republished it in another format. I don’t know.

I will present it here, both a slightly corrected copy of the Dutch text provided by Delpher, and my best attempt at a translation. Of the latter, I can only say its a sorrowful attempt at cleaning up a Google translation. I am not qualified for such a job. But if this effort, errors and all, could provide the impetus for a proper translation, then the work will have been justified.

Here then is a sad story, from the perspective of a survivor who lived through the hell that was:

De waarheid (The Truth)

Chess Titans in wartime
Heavy loses

WHAT happened to the famous chess masters? Where is such and such? I
often hear questions like these, but what do we know? Because during
the war there were no international chess competitions, and so not
much what written about the chess masters. And even for the Germans,
there wasn’t much written about the masters, at least, nothing
good. Moreover, after 1942 there were no chess periodicals published.

But now the international chess clock put back on track. Let us put
out an appeal. There are very many who can not answer, even three
leading players from the Netherlands. Most of the losses the Germans
have on their conscience, at least partially. Only JR Capablanoa
(1888-1942), world champion from 1921-1927, and F. Marshall (1877-194?)
have quietly deceased, both in New York. And for Marshall, I cannot even
give the year of his death definitively.

At the top of the list of victims is S. Landau, our own poor
Landau. He had the worst experience,  from what the anti-Semitic beasts
could come up with. Then he tried, with wife and child, to escape to
Switzerland in September 1942. He was caught and abused, separated
from his family, and deported to Poland. According to a very
trustworthy witness, he was worked to death in a mine in Bielce and coming to
his end in 1943 from both grief and exhaustion. The same witness told
that Mrs. Landau and her child were gassed on October 12, 1944 in
Oswieczim (what the Germans called Auschwitz). Death to their

A. J. van den Hoek and A. J. Wijnans, two Dutch students and promising
chess talents, were dragged to Germany in slavery. The former died in a
bombing in Magdeburg in January last, Wijnans is missing, but it is
hoped that he will return.

Dr. K Treybal (1885-1942), a senior judge in Czechoslovakia, a
participant in many international competitions and an extremely
likeable man, who was executed by the Germans, probably as a member of
the Czech resistance movement.

Mrs. V. Menchik-Stevenson, owner of the World Championship for women
and by far the best women chess player who has ever lived, was slain
by a flying bomb in London last year, along with her mother and
sister. H Wolf, winner of many major competitions between 1902 and
1923, has been missing since the Germans occupied Vienna and it too
is feared that something similar happened to him as to Landau. Missing
is also B. Kostic, a well-known international master, who lived in the
vicinity of Belgrade; nothing of him heard since the Germans
invaded Yugoslavia.

Dr E. Lasker lived in Berlin, but died in New York. (1868-1941),
D. Przepiorka left Warszawa to Buenos Aires (1880-1942) and
R. Spielmann left Vienna to Stockholm (1884-1942). All three
emigrants, forced to flee from the Germans, and their health has
certainly not benefited. The great Lasker was the longest on the roam,
since from 1933. After a temporary stay in London, The Hague and
Moscow his wandering ended in 1937 in New York, the same
city where his brilliant career as World Champion (1894-1921) had
begun with his first match against Steinitz. On his death in January
1941 in Netherlands his name could still be mentioned in news
articles. But when Spielmann died, such was no longer possible; Euwe
had to smuggle his name in an article he wrote, with a cross behind
the name. Readers understood.

Another emigrant was J. Mieses from Leipzig, who survived. He sits
safe in London. In February he celebrated his 80th
birthday. A. Rubinstein also lives; He was hiding in Brussels, where
he has lived since ± 15 years. As is known, however, he mentally
ill. Dr. Mr. Vidmar in Ljubijana and the venerable G. Maroczy in
Budapest were probably left alone. Dr. X. Tartakower has rallied to de
Gaulle; he will be coming to the Hastings Christmas Tournament
to participate. Dr. O. Bernstein, despite the worrying rumors which
circulated, is safely back in Paris. Dr. A Alekhine, who during the
course of the war wrote (perhaps as ardent anti-Semite or in the hope
of obtaining privileges) a chess column in the “Stürmer”, lived
comfortably in occupied Poland, but did not wait there for its
liberation; in early 1944, he played a tournament in Spain, and became
seriously ill, which alone allowed the Spanish administration to issue
him a residence permit. The climate suits him there as
well. Incidentally, it is claimed that Alekhine also soon will go in order
to participate in full measure in a London tournament. Anything is
possible. E. Bogoljubow also lived in occupied Poland. [However, he
was evacuated to the Black Forest, where he remained held since his
internment in 1941(?)]; perhaps he is now back in Kiejef, his place of


THE representatives of the younger generation in general remained
unharmed. S. Flohr is in the Soviet Union. P. Keres is in Sweden. A
number of leading players from Europe, including the Swede
G. Stahlberg and the Polish M. Najdorf, remained in Buenos Aires after
the September 1939 Olympics. Eliskases, however, after several years
returned, because in last April he was seen driving in Amsterdam as a
German soldier. L Szabó was in Budapest and, being a Jew, was
certainly in danger, but one can assume he avoided having to face such
danger. S. Reshevsky and R Fine fared best in America, the Soviet
Union being the only country where chess, despite the war, might have
advanced. Masters like M. Botvinnik and A. Liliëntaal were not called
up for military service, and there are still a lot of new variables
added: Boleslafskiej. Bondarefskiej, Kotof, et al. After the war, it
was assumed that the USA was the strongest team. But just a few weeks
ago this team was crushed by the USSR team by the score 15.5-4.5.

Here the fate of the most famous chess players. Many gloomy facts, but
not all. But to to mention a few figures from the Dutch Chess Life:
Mr. Life M. Bach, president of the Euwe-Alekhine-committee was
deported; Mr. Gerrits, treasurer of the Amsterdam Chess Club,
disappeared into a prison camp for helping Jodon; Mr. G. Oskam and
Mr. E. Street were for years held as hostages. Enough. Let me
conclude with a salute to all the unknown chess players who have
suffered under the SS.

Hans Kmoch


De waarheid (The Truth)

Schaakmeesters in oorlogstijd
Zware verliezen

WAT is er gebeurd met de bekende schaakmeesters? Waar zit die en die?
Dikwijls hoor ik dergelijke vragen, wat te begrijpen is. Want tijdens
de oorlog waren er geen internationale schaakwedstrijden, ook mocht
onder de Duitsers over vele schaakmeesters niet worden geschreven,
althans niets goeds. Bovendien was er na 1942 geen papier meer voor
schaakpublicaties. Maar nu is de internationale schaakklok weer op
gang gezet. Laten wij appèl houden. Er zijn zeer velen, die niet
kunnen antwoorden, ook drie vooraanstaande spelers uit Nederland. De
meeste verliezen hebben de Duitsers op hun geweten, althans
gedeeltelijk. Slechts J. R. Capablanoa (1888—1942), wereldkampioen van
1921—1927, en F. Marshall (1877— 194?) zijn rustig overleden, beiden
in New York. Omtrent dezen laatste heb ik geen definitieve gegevens.

Bovenaan op de lijst der slachtoffers staat S. Landau, onze arme
Landau. Hij moest het ergste ondervinden, wat de antisemitische
beesten konden verzinnen. Toen hij in September 1942 probeerde, met
vrouw en kind naar Zwitserland te ontkomen, werd hij gepakt
mishandeld, van zijn gezin gescheiden en naar Polen
gedeporteerd. Volgens een zeer betrouwbaren getuige heeft hij gewerkt
in een mijn bij Bielce en is hij daar einde 1943 aan uitputting te
gronde gegaan. Dezelfde getuige vertelde, dat mevrouw Landau met haar
kind op 12 October 1944 te Oswieczim (wat de Duitsers Auschwitz
noemden) werd vergast. Dood aan hun moordenaars!

A J. van den Hoek en A. J. Wijnans, twee Nederlandse studenten en
veelbelovende schaaktalenten, werden naar Duitsland gesleept in de
slavernij. Eerstgenoemde ging dood bij een bombardement op Maagdenburg
in Januari j.l., Wijnans wordt vermist, maar het is te hopen, dat hij
zal terugkeren.

Dr. K Treybal (1885—1942), een hooggeplaatst rechter in
Tsjechoslowakije, deelnemer aan vele internationale wedstrijden en een
buitengewoon sympathiek mens, werd door de Duitsers gefusilleerd,
waarschijnlijk als lid van de Tsjechische verzetsbeweging.

Mevrouw V. Menchik—Stevenson, houdster van het wereldkampioenschap
voor dames en verreweg de beste schaakspeelster, die ooit heeft
geleefd, werd verleden jaar in Londen samen met haar moeder en zuster
gedood door een vliegende bom. H Wolf, prijswinnaar in vele grote
wedstrijden tussen 1902 en 1923, wordt vermist sinds de Duitsers Wenen
hebben bezet Het is te vrezen, dat hem iets dergelijks- is overkomen
als Landau. Vermist wordt ook B. Kostic, een Bekende internationale
meester, die in de buurt van Belgrado leefde; men heeft niets van hem
gehoord sinds de Duitsers Joegoslavië zijn binnengevallen.


DR E. Lasker uit Berlijn overleed in New York. (1868—1941),
D. Przepiorka uit Warszawa in Buenos Aires (1880—1942) en R Spielmann
uit Wenen in Stockholm (1884—1942). Drie emigranten. Alle drie zijn ze
gevlucht voor de Duitsers, waarbij hun gezondheid zeker niet is
vooruitgegaan. De grote Lasker was het langst aan ‘t zwerven, sinds
1933. Na tijdelijke verblijven te London, Den Haag en Moskou vestigde
hij einde 1937 in New York, de plaats waar hij zijn schitterende
loopbaan van wereldkampioen (1894—1921) met zijn eerste match tegen
Steinitz is begonnen. Bij zijn overlijden in Januari 1941 konden in
Nederland nog artikelen te zijner nagedachtenis verschijnen. Maar toen
Spielmann overleed, was zoiets niet meer mogelijk; zijn naam werd door
Euwe in een artikel gesmokkeld, met een kruisje er achter. De lezers
hebben het begrepen.

Een andere emigrant J. Mieses uit Leipzig, heeft het gehaald. Hij zit
veilig in Londen. In Februari j.L vierde hij zijn 80ste
verjaardag. Ook A. Rubinstein leeft; hij was ondergedoken in Brussel,
waar hij sinds ± 15 jaar woont. Zoals bekend is hij echter
geestesziek. Dr. M. Vidmar in Ljubijana en de oude G. Maroczy in
Budapest werden vermoedelijk met rust gelaten. Dr. X. Tartakower heeft
zich bij de Gaulle geschaard; hij zal aan de komende Kerstwedstrijd te
Hastings deelnemen. Dr. O. Bernstein, over wie zorgwekkende geruchten
in omloop zijn geweest, zit weer veilig in Parijs. Dr. A Aljechin, die
om de oorlog openlijk als vurige antisemiet Is opgetreden (misschien
wel in de hoop, een schaakrubriek in de „Stürmer” te verkrijgen)
leefde lekker in bezet Polen, maar toonde geen zin om de bevrijding
daar af te wachten; ln begin 1944 moest hij een tournooi meemaken in
Spanje, werd daar echter ernstig ziek en kon slechts door toediening
van een verblijfsvergunning in Spanje gered worden. Het klimaat doet
hem daar zo goed. Overigens wordt er beweerd, dat Aljechin spoedig
naar Londen zal gaan om daar deel te nemen aan een groot
tournooi. Alles is mogelijk. Ook E. Bogoljubow leefde in bezet Polen,
echter als geëvacueerde uit het Zwarte Woud, waar hij is blijven
hangen sinds zijn internering in 1914; wellicht zit hij ou weer in
Kiejef, zijn plaats van geboorte.


DE vertegenwoordigers van de jongere generatie bleven in het algemeen
ongedeerd. S. Flohr zit in de Sovjet-Unie. P. Keres in Zweden. Een
aantal vooraanstaande spelers uit Europa, waaronder de Zweed G
Stahlberg en de Pool M Najdorf, is in September 1939, na de Olympiade,
in Buenos Aires gebleven. Eliskases moet echter na enkele jaren
teruggekeerd zijn, want in April j.l dook hij in Amsterdam op als
Duits soldaat. L Szabó zat in Budapest en was als Jood zeker in
gevaar, maar het is niet aan te nemen, dat hij zich liet
pakken. S. Reshevsky en R Fine het best in Amerika De Sovjet-Unie is
bet enige land, waar de schaakbeweging ondanks de oorlog machtig is
vooruitgegaan. Meesters als M. Botwinnik en A. Liliëntaal werden niet
opgeroepen voor de militaire dienst en er zijn nog flink wat nieuwe
grootheden bijgekomen: Boleslaf skiej. Bondarefskiej, Kotof e.a. Voor
de oorlog werd aangenomen, dat de USA de sterkste ploeg kon
stellen. Enkele weken geleden werd deze ploeg door de ploeg der
S.U. verpletterd met 15.5—4.5.

Ziehier de lotgevallen van de meest
bekende schakers. Veel sombere feiten, maar lang niet alle. Om maar
enkele figuren uit het Nederlandse schaakleven te noemen:
Mr. M. Levenbach, voorzitter van het Euwe- Aljechin-comité, werd
gedeporteerd; de heer Gerrits, penningmeester van de Amsterdamse
Schaak-Club, verdween in een strafkamp wegens hulp aan Jodon;
mr. G. Oskam en mr. E. Straat werden jarenlang als gijzelaats
vastgehouden. Genoeg. Laat Ik sluiten met een saluut aan den
onbekenden schaker, die geleden heeft door de SS.




One thought on “Chess Titans in Wartime

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in: Logo

You are commenting using your account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s